© 2023 Üstad Dergi, All Rights Reserved
Mayıs 2014. Korkuteli’nde bir denetçi, SMS Mantar Kompost fabrikasının yanından geçen dereye bakıyor. Su kahverengi. Koku keskin. Fotoğraf çekiyor, tutanak tutuyor. Savcılık harekete geçiyor, TÜBİTAK MAM’dan rapor isteniyor, bir de çevre mühendisinden. İki rapor geliyor. Dava açılıyor. On yıl geçti. Dosya hâlâ Yargıtay’da. Karar yok.
Neden?
Çevre suçlarında Türk ceza hukukunun, yani çevre ceza hukukunun neden bu denli etkisiz kaldığını anlamak, soyut bir mevzuat eleştirisinin çok ötesinde bir mesele. Sorun kanunda değil; kanunun nasıl hayata geçirildiğinde — ya da geçirilmediğinde — yatıyor.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin son yıllarda verdiği kararlar, bu işleyiş bozukluğunun anatomisini inanılmaz bir açıklıkla gözler önüne seriyor. İncelediğimiz 44 karar boyunca tekrar eden bir örüntü var: denetçiler tespit ediyor, savcılık dosyayı açıyor, mahkeme hüküm kuruyor — ama ya beraat çıkıyor ya hüküm Yargıtay’da bozuluyor ya da dava zamanaşımından düşüyor. Ortada bir fabrika var, bir dere var, bir tutanak var. Ama ceza yok.
Bu yazı üç şey yapmayı amaçlıyor. Birincisi, bu tablonun nasıl oluştuğunu — savcılıktan Yargıtay kürsüsüne kadar — somut kararlar üzerinden göstermek. İkincisi, bu süreçte yer alan herkese — hâkim, savcı, avukat, bilirkişi — pratik bir kontrol listesi sunmak. Üçüncüsü ise bu tabloyu tespit etmekle yetinmeyip onu sürekli, sistematik biçimde izlemenin neden zorunlu olduğunu ortaya koymak.
Türkiye 2026’da COP31’e ev sahipliği yapacak. İklim taahhütlerini uluslararası arenada dile getirirken kendi mahkemelerinde çevre suçlarını eritmek — bu sadece bir hukuk sorunu değil. Bir güvenilirlik sorunu.
Bir çevre suçu davası, mahkeme salonunda değil savcılıkta başlar. Ve çoğu zaman yine orada biter. Türk ceza yargılamasının temel ilkesi açık: savcı, suç işlendiğine dair bir iz görür görmez soruşturmaya başlamak zorunda. Bekleyemez, erteleyemez, “yeterli delil yok” diyerek dosyayı rafa kaldıramaz. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) “Bir suçun işlendiğini öğrenen Cumhuriyet savcısının görevi” başlıklı 160. maddesi bunu bir yetki olarak değil, bir ödev olarak tanımlamış. Üstelik çevre suçları şikâyete bağlı değil — savcılık re’sen harekete geçer.
Peki ne oluyor pratikte?
İncelediğimiz 44 Yargıtay kararı boyunca karşılaştığımız suçlamaların listesi, tek başına bir ibret belgesi. Bunları sıralamak gerekiyor — çünkü vehamet, ancak bütünü görmekle anlaşılıyor.
Su ve deniz kirliliği: Zeytinburnu açıklarında batan RO-RO gemisinden sızan LPG ve yakıt. Gemi söküm tesisinin toprağına işlemiş 4. sınıf toksik atık — kanserojen, yer altı suyuna karışma potansiyeli yüksek. Arıtma tesisi kurulu olduğu hâlde kullanılmayan fabrikalar; atık suların doğrudan dereye verilmesi. Balıkçı teknesinin trol ağını kaçmak için denize bırakması.
Toprak ve ekosistem tahribatı: Mermer tozlarının dere yataklarına dökülmesi — birden fazla ilde, birden fazla karar. Mantar kompost fabrikasının atık sularını dereye boşaltması. Tavuk çiftliği atıklarının borularla orman alanına akıtılması. Zeytinyağı üretim tesisinin posasını toprağa gömmesi. Hafriyat atıklarının ormana dökülmesi.
Sanayi ve kimyasal atıklar: Çimento ve mermer sektöründe toz emisyon ihlalleri. Maden sahalarında düzensiz atık depolama. Tehlikeli kimyasalların teknik usule aykırı biçimde açık alana bırakılması.
Örgütlü boyut — beyaz yakalı suçlar: Atık Transfer Formu sahteciliği. Fen İşleri Müdürü’ne rüşvet — çevre suçuyla iç içe geçmiş idari yolsuzluk. Şirket hiyerarşisi arkasına saklanarak asıl karar vericinin yargı dışında bırakılması.
İdari-cezai karmaşa: Daha önce idari para cezası kesilmiş olduğu gerekçesiyle ceza davasının reddedilmesi. Etkin soruşturma yapılmadan verilen kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar.
Bu liste bir katalog değil. Her madde, arkasında kirletilmiş bir dere, zehirlenmiş bir toprak parçası, nefes almakta güçlük çeken bir köy var demek. Ve her maddenin sonunda aynı cümle geliyor: ceza yok.
Şimdi bu tablonun savcılık ayağına dönelim. Muğla’nın Yatağan ilçesi. Birkaç mermer fabrikası, yol kenarı ve dere yatağı atık dolu. Jandarma tutanak tutuyor: mermer tozları ve atıklar dere kenarında. Ama tutanakta bir not düşülmüş — “geçmiş yıllardan kalma, yeni dökülen toz ve atık yok.”
Savcılık bu notu yeterli buluyor. Soruşturma açmıyor. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veriyor — kısaca KYOK. Gerekçe: suçun yasal unsurları oluşmamış. İtiraz ediliyor. Sulh Ceza Hâkimliği itirazı reddediyor.
Dosya burada kapanmış olacaktı. Kapanmadı — çünkü Bakanlık devreye girdi ve kanun yararına bozma talep etti. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 2024’te verdiği kararla hem KYOK’u hem itirazın reddini bozdu.
Gerekçe kesindi: atıkların dere yatağında bulunduğu tutanakla sabit. “Eski” olması, araştırma yükümlülüğünü ortadan kaldırmıyor. O atıkların alıcı ortamı kirletip kirletmediği, kirletme ihtimali taşıyıp taşımadığı — bunlar bilirkişi incelemesi olmadan yanıtlanamaz. Üniversitelerin başta çevre mühendisliği olmak üzere ilgili bölümlerinden bir heyet kurulacak, yönetmelik ekleriyle birebir ilişki kurularak rapor alınacak, ondan sonra karar verilecek.
Savcılık bunu yapmamıştı. Jandarmanın “eski” notuna güvenmiş, teknik incelemeye gerek duymamıştı. Buradaki sorun bireysel bir ihmalden ibaret değil. Yapısal bir refleks bu: çevre suçlarında soruşturma, teknik inceleme gerektiren karmaşık bir mesele olarak görüldüğünde savcılık aşamasında donar. Bilirkişi atamak zaman alır, rapor beklemek zaman alır, keşfe çıkmak zaman alır. KYOK vermek ise tek imzaya bakar.
Ama asıl meseleyi sormak gerekiyor: bu refleks neden bu kadar yerleşmiş?
Türkiye’de çevre suçlarına özgü, teknik kapasitesi olan, ihtisaslaşmış bir savcılık birimi yok. Bir çevre davası, uyuşturucu kaçakçılığına bakan savcının, iş kazalarını takip eden savcının, dolandırıcılık dosyalarıyla boğuşan savcının birimine düşüyor. O savcının ne Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’ni ezberlemesi beklenir, ne Kimyasal Oksijen İhtiyacı (KOİ-suda organik madde kirliliğini ölçen temel bir parametre) parametrelerini bilmesi, ne de gemi söküm tesisinin toksik atık sınıflandırmasına hâkim olması.
Bu bir eleştiri değil, bir tespit — ama tespitin kendisi eleştiriyi doğuruyor.
İngiltere’de Environment Agency, ABD’de EPA’nın kendi savcılık birimleri, Almanya’da ise bazı eyaletlerde çevre suçlarına özgü ihtisas savcılıkları var. Avrupa’nın çevre ceza hukuku alanındaki en güçlü uygulamalarına bakıldığında ortak bir payda görünüyor: teknik bilgi ile hukuki yetki aynı masada buluşuyor. Türkiye’de bu yok.
Ama sorun sadece savcılıkta bitmiyor. Mahkeme salonuna taşındığında da devam ediyor.
Asliye Ceza Mahkemesi hâkiminin önüne gelen bir çevre dosyasında ne var? Gemi mühendisi, çevre mühendisi, ziraat mühendisi ve kimya mühendisinden oluşan dört kişilik bir heyetin hazırladığı, “4. sınıf toksik atık”, “jenerik kirletici sınır değerleri”, “fekal koliform konsantrasyonu” (insan ve hayvan bağırsak sisteminde bulunan bakteri grubu. Dışkı kaynaklı kirlilik göstergesi olarak kullanılıyor. Suda fekal koliform tespiti, o suya kanalizasyon, hayvan atığı veya tarımsal drenaj karıştığını gösteriyor) gibi ağır teknik terimler içeren bir rapor. Hâkimin bu raporu bağımsız biçimde değerlendirme kapasitesi yok — değerlendirmesi de beklenmiyor zaten. Sonuç: mahkeme bilirkişinin esiri haline geliyor. Rapor ne diyorsa o. Raporlar çelişiyorsa hangisini seçeceğini bilmiyor.
Bu tablo, ihtisas savcılığı talebini yalnız bırakmamayı gerektiriyor. Türkiye’nin çevre suçları alanında ihtisas mahkemelerine de ihtiyacı var. Uyuşturucu davalarında ihtisas mahkemeleri kuruldu. Fikri mülkiyet davalarında kuruldu. Rekabet hukukunda kuruldu. Çevre suçlarında — Interpol’e göre dünyanın en kazançlı üçüncü suç ekonomisi olan alanda — hâlâ genel ceza mahkemelerinde yargılama yapılıyor. Teknik bilgi ile hukuki yetki aynı mahkemede buluşmadıkça, bilirkişi krizini ne kadar iyi yönetirsek yönetelim, temeldeki sorun çözülmüyor.
Sonuç öngörülebilir: teknik inceleme gerektiren her dosya, savcılık için bir yük hâline geliyor. Bilirkişi atanması, keşfe çıkılması, meteoroloji raporu istenmesi — bunların her biri zaman ve kapasite demek. Sistem, cezasızlığı kolaylaştıracak şekilde tasarlanmamış olabilir; ama cezasızlığı kolaylaştıracak şekilde işliyor.
Soru 1: Atık dere kenarında mı, ormanda mı, tarlada mı? Alıcı ortam — toprak, su veya hava — açıkça tespit edildi mi? Yargıtay, alıcı ortam belirsizken kurulan hiçbir hükmü onaylamıyor.
Soru 2: “Eski atık”, “doğal taşma”, “yağmur nedeniyle sürüklenme” gibi savunmalar var mı? Bunların her biri meteoroloji kayıtları ve teknik incelemeyle çürütülmeli ya da doğrulanmalı — jandarma tutanağına güvenilerek geçilemez.
Soru 3: Bilirkişi heyeti kuruldu mu? Heyet; çevre mühendisi, kimya mühendisi, ziraat fakültesi toprak bilimi uzmanından oluşmalı. Tesisin niteliğine göre gemi mühendisi veya su ürünleri uzmanı da eklenmeli.
Soru 4: TCK 181/4 araştırması yapıldı mı? Atığın tedavisi zor hastalığa, üreme yeteneğinin körelmesine ya da hayvan ve bitkilerin doğal özelliklerinin değişmesine neden olabilecek nitelikte olup olmadığı soruşturma aşamasında sorulmazsa dava 181/1 veya 181/3 üzerinden ilerler — ve her iki durumda da sekiz yıllık zamanaşımı saymaya başlar.
Soru 5: Tüzel kişi mi söz konusu? Şirketin ticaret sicil kaydı ve ana sözleşmesi getirtildi mi? Sanık listesi idari işler müdürüyle sınırlı mı kalıyor? Yargıtay defalarca altını çizdi: asıl karar verici — genel müdür, yönetim kurulu başkanı, üretim müdürü — soruşturma kapsamı dışında bırakılamaz.
Soruşturma açıldı diyelim, Savcılık dosyayı kapamadı. Bilirkişi atandı, keşif günü geldi. Denetçiler sahaya iniyor, numune alıyor, mühürlüyor, laboratuvara gönderiyor.
Görünürde sağlam bir süreç. Ama Yargıtay’ın önüne gelen dosyalara bakıldığında, bu sürecin ne kadar kırılgan olduğu ortaya çıkıyor. Çevre davalarında delil zinciri, numune alındığı andan itibaren kırılmaya başlıyor — çoğu zaman kimse fark etmeden.
İzmir. Bir gemi geri dönüşüm tesisi. Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü görevlileri sahaya iniyor, dört noktada kazı çalışması yapıyor, iki farklı numune alıyor. Numunenin mühür numaraları tutanağa geçiyor: 35005264 ve 35005249. Şahit numuneler de ayrıca mühürleniyor. Buraya kadar her şey usulüne uygun görünüyor.
Sonra raporlar geliyor. TÜBİTAK MAM’ın ilk raporuna bakılıyor — ve raporun giriş bölümünde bir ayrıntı dikkat çekiyor: incelenen numunelerin, sanığın şirketine değil, başka bir geri dönüşüm firmasına ait olduğu yazıyor. Yani TÜBİTAK MAM, yanlış şirketin numunesini analiz etmiş.
Kimya mühendisinden alınan bireysel bilirkişi raporu ise 35005264 numaralı mühürle eşleşiyor — bu numune doğru şirkete ait. Rapor çarpıcı: atıklar 4. sınıf toksik tehlikeli atık niteliğinde, kanserojen, tedavisi zor hastalıklara yol açabilecek düzeyde.
Şimdi dosyada iki rapor var. Biri “yanlış şirket.” Diğeri “kanserojen.” İkisi birbiriyle çelişiyor — ya da en azından aynı nesneyi incelediği belirsiz. Yerel mahkeme bu çelişkiyle yüzleşmek yerine mevcut raporlara dayanarak hüküm kuruyor: taksirle kirletme, 9.000 TL adli para cezası.
Yargıtay bozuyor. Gerekçe net: numune aidiyeti tartışmalı, raporlar arasındaki çelişki giderilmemiş, mahkeme “kalıcı etki” sorusunu hiç sormamış. Yeni bir heyet kurulacak — gemi mühendisliği, kimya mühendisliği ve çevre mühendisliği bölümlerinden akademisyenler. İlgili yönetmelik ekleriyle birebir ilişki kurulacak. Ondan sonra hüküm. Dava yeniden başa döndü. Üstelik bu sefer de aynı hatalar yapılırsa, yeniden bozulacak. Ve her bozma, zamanaşımı saatini tıklamaya devam ediyor.
Ama bir adım geri çekilip daha temel bir soruyu sormak gerekiyor: keşif geç mi yapıldı, yoksa hiç mi yapılmadı? Yargıtay kararlarına bakıldığında sorunun salt gecikmeyle sınırlı olmadığı görülüyor. Birçok yerel mahkeme hâkimi, olay yerine hiç gitmiyor. Savcılık evrakı, idari denetim tutanakları ve bilirkişi raporları masanın üzerinde duruyor — hâkim bunlara bakarak hüküm kuruyor. Sahayı görmüyor, alıcı ortamı görmüyor, tesisin coğrafi konumunu görmüyor.
Bu “masa başı yargıçlığı” çevre suçlarında özellikle yıkıcı. Çünkü çevre suçlarında coğrafya delildir. Dere nereye akıyor, fabrika hangi havzada, atık depolama alanı yerleşim yerine ne kadar uzakta — bunlar kâğıt üzerinde anlaşılacak meseleler değil. Yargıtay’ın “mahallinde keşif yapılarak” diye başlayan bozma gerekçeleri, ihtiyari bir tavsiye değil, zorunlu bir usul şartının hatırlatılmasıdır. Keşif yapılmadan kurulan hüküm, Yargıtay önünde ayakta durmuyor.
Mühür numarası uyuşmazlığı tesadüf değil, sistemik bir zayıflığın belirtisi. Çevre denetimlerinde numune alma işlemi standart bir protokole bağlı — ama bu protokolün yargılama sürecine taşınması, yani laboratuvar kaydından tutanağa, tutanaktan bilirkişi raporuna kadar her adımın denetlenebilir olması, uygulamada son derece gevşek işliyor. Bunun arkasında birkaç yapısal sorun var.
Birincisi, denetim yapan kurumlar ile yargıya delil sunan kurumlar arasında net bir köprü yok. Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nün sahada tuttuğu tutanak, savcılığa ulaştığında bazen eksik, bazen belirsiz, bazen de yanlış referanslı oluyor.
İkincisi, bilirkişi ataması sistematik değil. Mahkemeler listeden isim seçiyor — ama o ismin gemi söküm kimyasını, mermer tozu toksisitesini ya da kompost atığının yer altı suyu üzerindeki etkisini bilip bilmediği sorgulanmıyor. Yargıtay, üniversitelerin ilgili bölümlerinden akademisyen bilirkişi kurulması gerektiğini defalarca vurgulamış olmasına karşın bu standart yerel mahkemelerde hâlâ istisna, kural değil.
Üçüncüsü ve belki en önemlisi: zaman. Numune alındıktan aylar sonra, bazen yıllar sonra yapılan keşifler, kirlilik izini büyük ölçüde silmiş oluyor. Toprak temizlenmiş, dere aktı geçti, fabrika sistemi değiştirdi. Yargıtay’ın “mahallinde keşif yapılarak” diye başlayan bozma gerekçeleri, çoğu zaman artık kimsenin göremeyeceği bir sahneye dönüp bakmayı emrediyor.
Numune zinciri: Sahada alınan her numunenin mühür numarası tutanağa eksiksiz geçmeli. Bilirkişi raporunda incelenen numunenin mühür numarası tutanaktaki numarayla birebir eşleşmeli. Eşleşme sağlanamıyorsa rapor hükme esas alınamaz.
Bilirkişi heyetinin bileşimi: Tesisin faaliyet alanına göre değişiyor, ama temel bileşen şu üçü: çevre mühendisi, kimya mühendisi, ziraat fakültesi toprak bilimi ve bitki besleme uzmanı. Gemi söküm davalarında gemi mühendisi; su kirliliği davalarında su ürünleri uzmanı eklenmeli. Heyet üniversite öğretim üyelerinden oluşmalı — pratisyen bilirkişiden değil, akademisyenden.
Raporun içeriği: Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Hafriyat Toprağı Yönetmeliği — hangisi uygulanabilirse, o yönetmeliğin eklerindeki sınır değer tablosuyla somut karşılaştırma yapılmalı. “Kirlilik tespit edilmiştir” cümlesi Yargıtay denetimine elverişli değil. “KOİ parametresi X mg/L olup yönetmelik sınırı Y mg/L’dir” cümlesi elverişli.
Çelişki durumu: Dosyada birden fazla rapor varsa ve bunlar birbiriyle çelişiyorsa, yeni bir akademik heyetle giderilmeden hüküm kurulamaz.
Keşfin zamanlaması: Keşif çevre davalarında ihtiyari bir delil toplama aracı değil, Yargıtay içtihadında zorunlu bir usul şartıdır. Yapılmadan kurulan hüküm Yargıtay’da tutunmuyor. Üstelik ne zaman yapıldığı da kritik: kirlilik tespitinden keşfe kadar geçen süre ne kadar uzarsa delil o kadar zayıflıyor. Soruşturma aşamasında mümkün olan en erken keşif, hem delil güvenliği hem de 181/4 kapsamındaki nitelikli atık araştırması açısından belirleyici.
Dosya mahkemeye geldi. Numuneler alındı, raporlar hazırlandı, duruşmalar yapıldı. Hâkim artık karar vermek zorunda. Ama masasında iki rapor var. Biri “kalıcı değil” diyor. Diğeri “kanserojen.” Ne yapacak?
Önce temel bir hukuki meseleyi netleştirelim. Çünkü incelediğimiz 44 kararın büyük bölümünde aynı hata tekrar ediyor — ve bu hata, diğer her şeyi etkiliyor. TCK 181, bir tehlike suçu (Bkz. Kayaer, N., “Atık ve Artıklarla Çevrenin Kasten Kirletilmesi Suçu“, DEÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, 2019, C.21, S.1, s.139-203). Zararın gerçekleşmesi gerekmiyor. Balık ölümü yok, bitki kurumadı, köylüler hastalanmadı — bunların hiçbiri suçun oluşmaması için gerekçe olamaz. Kanunun aradığı tek şey şu: atık ya da artık, teknik usullere aykırı biçimde alıcı ortama verilmiş mi? Çevreye zarar vermeye elverişli miydi Elverişliyse suç oluşmuş.
Yargıtay bunu defalarca, farklı kararlarında, neredeyse aynı cümlelerle tekrar etmiş: “Çevreye zarar verecek şekilde kavramı, gerçekleşen somut bir zararı değil, zarar vermeye elverişliliği, zarar ihtimalini anlatmaktadır.” Yerel mahkemeler bu ilkeyi biliyor — ama içselleştirmiyor. Somut zarar görmek istiyor. Balık ölümü varsa mahkûmiyet, yoksa beraat. Bu bir hukuki yanılgı; ama daha da önemlisi, sonuçları ağır bir yanılgı.
TCK 181 ve TCK 182 arasındaki ayrım, çevre davalarında kritik ama sistematik biçimde atlanan bir mesele. TCK 181 kasten kirletmeyi düzenliyor: fail, çevreyi kirlettiğini biliyor ve istiyor. TCK 182 ise taksirle kirletmeyi — yani dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali sonucu gerçekleşen kirliliği — düzenliyor.
Yargıtay’ın standart bozma gerekçelerinden biri tam da bu: “Sanığın yüklenen eylemden kast ya da taksir şeklindeki kusurluluk türlerinden hangisinden sorumlu olduğu tartışılarak...” Yerel mahkemeler bu tartışmayı gerekçeli kararlarında yapmaktan kaçınıyor. Oysa ayrımın sonuçları ağır: TCK 182 uygulandığında cezalar belirgin biçimde düşüyor, zamanaşımı süreleri kısalıyor, cezasızlık riski katlanıyor.
Somutlaştıralım: Fabrikada arıtma tesisi var ama kullanılmıyor — bu kasti bir tercih. Boru bağlantısı eskimiş, bakım yapılmamış, atık sızdı — bu taksir. İkisi arasındaki fark sadece hukuki değil, stratejik. Savcılığın kastı gösteren delilleri — arıtma sisteminin devre dışı bırakıldığına dair yazışmalar, yönetim kararları, denetim kayıtları — soruşturma aşamasında toplaması bu yüzden kritik. Aksi halde mahkeme taksire kayar, ceza düşer, zamanaşımı kısalır.
Korkuteli’ne dönelim. Mantar kompost fabrikası. TÜBİTAK MAM raporu var, çevre mühendisi raporu var. Yerel mahkeme bu raporlara dayanarak beraat kararı veriyor. Yargıtay 4. Ceza Dairesi dosyayı açıyor ve ilk yaptığı şey ilginç: esasa bile girmeden, ön inceleme aşamasında bir hesap yapıyor. TCK 181/3 ve 181/4 uygulanırsa zamanaşımı dolmaz. Yani dava hâlâ kurtarılabilir — ama bunun için o fıkraların araştırılması gerekiyor. Mahkeme bu araştırmayı hiç yapmamış.
Bozma gerekçesi iki katmanlı. Birincisi: mahallinde keşif yapılmamış. Atıkların toprakta, suda ya da havada kalıcı etki bırakıp bırakmadığı sorulmamış. İkincisi: bilirkişi raporu yönetmelik ekleriyle ilişkilendirilmemiş — soyut bir gözlem tutanağından ibaret kalmış. Üniversitelerin ziraat, su ürünleri, çevre ve kimya mühendisliği bölümlerinden akademisyenlerden oluşan yeni bir heyet kurulacak, suç tarihinde yürürlükteki yönetmeliklerle birebir ilişki kurulacak, Yargıtay denetimine elverişli bir rapor hazırlanacak. Dosya yerel mahkemeye indi. Süreç yeniden başladı.
Farklı bir il, benzer bir tablo. Sanığın sorumlu yetkili temsilcisi olduğu tesiste arıtma sistemi mevcut — ama kullanılmıyor. Atık sular doğrudan alıcı ortama veriliyor. Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü denetim yapıyor, tutanak tutuyor, tanıklar ifade veriyor. Yerel mahkeme mahkûmiyet kuruyor: 3.000 TL adli para cezası. Yargıtay bozuyor — hem sanık hem savcılık açısından.
Neden? Çünkü dosyada keşif yok, bilirkişi raporu yok. Üstelik sanığın ileri sürdüğü “yoğun yağış nedeniyle taşma” savunması hiç araştırılmamış. Meteoroloji verisi istenmemiş, atığın hangi alıcı ortama bırakıldığı netleştirilmemiş, kirlenme ihtimali bilimsel olarak kanıtlanmamış.
Burada durup bir paradoksu tespit etmek gerekiyor. Arıtma tesisi kurulu ama kullanılmıyor — bu başlı başına kastı gösteren güçlü bir delil. Yargıtay bunu görmezden gelmiyor; ama eksik inceleme nedeniyle hükmü bozuyor. Mahkeme doğru sonuca muhtemelen ulaşmış, ama oraya giden yolu usulsüz döşemiş. Sonuç aynı: dava geri döndü.
Bazı kararlar çevre davalarında sık başvurulan bir savunma stratejisini gün yüzüne çıkarıyor: doğal olayı kalkan olarak kullanmak. “Yağmur yağdı, taştı.” “Fırtına çıktı, sürüklendi.” “Sel geldi, götürdü.”
Bu savunmalar hukuki açıdan mücbir sebep iddiası. Ciddiye alınması gereken, ama bilimsel veriyle sınanması zorunlu iddialar. Meteoroloji Genel Müdürlüğü kayıtları, olay günü ve öncesindeki yağış miktarını, rüzgâr hızını, deniz koşullarını ortaya koyar. Eğer savunma doğruysa delil onu destekler. Değilse çürütür. Yerel mahkemeler bu veriyi çoğu zaman istemiyor. Savunmayı ya kabul ediyor ya da gerekçesiz reddediyor. Her iki durumda da Yargıtay bozuyor.
Ama meteoroloji verisi tek başına yeterli değil. Çevre Kanunu’nun 8. maddesi daha köklü bir yükümlülük koyuyor: kirlenme ihtimalinin bulunduğu durumlarda dahi ilgililer kirlenmeyi önlemekle yükümlü. Bu maddenin pratikteki anlamı şu: “Yağmur yağdı, taştı” savunması iki ayrı gerekçeyle çürütülebilir.
Birincisi meteorolojik veriyle — o gün gerçekten olağanüstü bir yağış var mıydı? İkincisi ve daha güçlüsü: işletme, o yağmurun yağma ihtimaline karşı baştan gerekli önlemi aldı mı? Daha büyük bir atık havuzu, güçlendirilmiş bariyer, taşma sensörü — bunlar öngörülebilir bir riski bertaraf etmek için alınması gereken tedbirler.
Tedbirler alınmadıysa “doğal olay” savunması, Çevre Kanunu’nun “kirletme yasağı” başlıklı 8.maddesi karşısında tutunamaz (Her türlü atık ve artığı, çevreye zarar verecek şekilde, ilgili yönetmeliklerde belirlenen standartlara ve yöntemlere aykırı olarak doğrudan ve dolaylı biçimde alıcı ortama vermek, depolamak, taşımak, uzaklaştırmak ve benzeri faaliyetlerde bulunmak yasaktır. Kirlenme ihtimalinin bulunduğu durumlarda ilgililer kirlenmeyi önlemekle; kirlenmenin meydana geldiği hallerde kirleten, kirlenmeyi durdurmak, kirlenmenin etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdürler). Mücbir sebep ancak önlenemez ve öngörülemez bir olayda geçerli — rutin yağış buna girmiyor.
Çevre davalarında yerel mahkemelerin düştüğü bir diğer tuzak, idari yaptırımla cezai yaptırımı birbirine karıştırmaktır. Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, aynı fiil nedeniyle işletmeye idari para cezası kesmişse, bazı mahkemeler “mükerrer ceza olmaz” gerekçesiyle TCK kapsamındaki davayı düşürüyor ya da beraatle sonuçlandırıyor. Bu bir hukuki yanılgı — hem de Kabahatler Kanunu’nun açıkça çözüme kavuşturduğu bir yanılgı.
Kabahatler Kanunu’nun “içtima” başlıklı 15/3. maddesi net: bir fiil hem kabahat hem de suç olarak tanımlanmışsa, sadece suçtan dolayı yaptırım uygulanır. Yani idari para cezası kesilmiş olması, ceza davasını engellemez — tam tersine, ceza mahkûmiyeti halinde idari para cezası kendiliğinden ortadan kalkar. Yargıtay bu kuralı defalarca hatırlatmış olmasına karşın yerel mahkemeler idari işlemin varlığını beraat gerekçesi olarak kullanmaya devam ediyor.
Tehlike suçu ilkesi: Somut zarar aranmaz. “Balık ölümü yok, kirlilik görülmedi” savunması suçun oluşmadığını kanıtlamaz. Atığın alıcı ortama teknik usule aykırı biçimde bir kez verilmesi yeterli — elverişlilik varsa suç var.
Kast mı taksir mi tartışılmalı: Mahkeme gerekçesinde sanığın kastla mı yoksa taksirle mi hareket ettiği açıkça tartışılmalı. Bu tartışma yapılmadan kurulan her hüküm Yargıtay’da sarsılıyor. Kastı gösteren deliller — arıtma sisteminin bilinçli devre dışı bırakılması, iç yazışmalar, denetim kayıtları — soruşturma aşamasında toplanmalı. TCK 182’ye kayış, hem cezayı hem zamanaşımını sanık lehine daraltıyor.
181/3 ve 181/4 sorusu: Her çevre davasında hâkimin öncelikle sorması gereken soru şu: bu atık tedavisi zor hastalığa, üreme yeteneğinin körelmesine ya da hayvan ve bitkilerin doğal özelliklerinin değişmesine neden olabilecek nitelikte mi? 181/4’ün uygulanması halinde zamanaşımı on beş yıla çıkıyor — sekiz yılın neredeyse iki katı. Bu soru yargılama başında, bilirkişi heyetine verilecek görevlendirme yazısına açıkça yazılmalı.
Mücbir sebep savunması: “Doğal olay” savunması meteoroloji verisiyle sınanmalı. Veri istenmeden savunma ne reddedilebilir ne kabul edilebilir.
Raporlar arasındaki çelişki: İki rapor çelişiyorsa mahkeme tercih yapamaz. Üçüncü bir akademik heyet zorunlu.
İdari para cezası beraat gerekçesi değil: Çevre İl Müdürlüğü aynı fiil nedeniyle işletmeye idari para cezası kesmişse bu, ceza davasını engellemez. Kabahatler Kanunu m. 15/3 gereği, fiil hem kabahat hem suç oluşturuyorsa yalnızca suçtan yaptırım uygulanır. İdari işlemin varlığı mahkemede beraat gerekçesi olarak ileri sürülüyorsa, bu itiraz aynı kanun maddesine dayanılarak derhal çürütülmeli.
Adli para cezası refleksi: Yerel mahkemeler mahkûmiyet kurduğunda bile sonuç çoğu zaman birkaç bin TL adli para cezası. TCK 181/1’in öngördüğü ceza altı aydan iki yıla kadar hapis. Para cezasına çevirmek için yasal koşulların somut gerekçeyle tartışılması gerekiyor.
Bir çevre davası düşündüğünüzde, en kötü ihtimal nedir? Beraat, diyebilirsiniz. Ya da yetersiz ceza. Ama bunların ikisi de en kötü ihtimal değil. En kötü ihtimal şu: dava, sonuca hiç ulaşmadan, sessizce düşüyor. Ne beraat var ne mahkûmiyet. Fail yargılanmamış sayılıyor. Dosya kapanıyor. Zamanaşımı.
TCK’nın zamanaşımı tablosunu hatırlayalım: TCK 181/1 — basit hâl, altı aydan iki yıla kadar hapis. Dava zamanaşımı: sekiz yıl. TCK 181/3 — kalıcı etki, üstteki cezanın iki katı (bir yıldan dört yıla kadar hapis). Dava zamanaşımı: sekiz yıl. TCK 181/4 — sağlık tahribatı, beş yıldan az olmamak üzere hapis. Dava zamanaşımı: on beş yıl.
Aynı fiil. Aynı fabrika. Aynı dere. Ama vasıflandırma farklılaştığında — 181/1 veya 181/3 yerine 181/4 uygulandığında — dava zamanaşımı sekiz yıldan on beş yıla çıkıyor.
Şimdi gerçek bir zaman çizelgesi kuralım. Suç 2014’te işlendi. Soruşturma açıldı, bilirkişi atandı, raporlar beklendi, keşif yapıldı, duruşmalar uzadı. Yerel mahkeme 2016’da hüküm kurdu — 181/1 üzerinden, birkaç bin TL adli para cezası. Temyiz edildi. Yargıtay dosyayı 2023’te inceledi, bozdu. Dava yerel mahkemeye indi, yeniden başladı. 2022 yılı. Sekiz yıl doldu.
181/1 üzerinden yürüyen dava için zamanaşımı işlemiş olabilir. Dosya düşüyor. Fail, belki on yıldır süren bir yargılamadan, hiçbir mahkûmiyet almadan çıkıyor. Oysa o dava 181/4 araştırmasına tabi tutulsaydı — atığın tedavisi zor hastalığa, üreme yeteneğinin körelmesine ya da hayvan ve bitkilerin doğal özelliklerinin değişmesine neden olabilecek nitelikte olup olmadığı soruşturma aşamasında sorulsaydı — zamanaşımı kapanı on beş yıla kadar esneyebilecekti.
Mantar kompost fabrikası davasına dönelim. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, bu dosyayı esasa girmeden önce ön incelemeye tabi tutuyor. Ve henüz ilk paragrafta şunu yazıyor: “Dosya kapsamında alınacak bilirkişi raporu doğrultusunda sanık hakkında TCK’nın 181. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarının uygulanması hâlinde zamanaşımı süresinin dolmayacağı yapılan ön inceleme neticesinde tespit edilmekle…”
Bu cümleyi bir kez daha okuyun. Yargıtay, temyiz incelemesinin başında — dosyanın esasına hiç girmeden — bir hesap yapıyor. Diyor ki: eğer alt mahkeme 181/4’ü araştırmış olsaydı, zamanaşımı henüz dolmamış olurdu. Dava kurtarılabilirdi. Kurtarılabilirdi. Ama kurtarıl(a)madı. Bu cümle, çevre yargılamalarındaki yapısal çöküşün belki de en özlü ifadesi. Yargıtay bir hukuk tespiti yapmıyor sadece — yasını da tutuyor. Olması gerekenin, olmadığı için artık mümkün olmadığını söylüyor.
Adım adım gidelim. Soruşturma aşamasında savcı 181/4’ü sormaz. Bilirkişiye ‘atık tedavisi zor hastalığa ya da kalıcı biyolojik hasara yol açabilecek nitelikte mi?‘ diye sormaz. Dava 181/1 üzerinden ilerler. Yerel mahkeme 181/4’ü araştırmaz. Bilirkişi heyetine bu soruyu yöneltmez. Hükmü 181/1 üzerinden kurar — küçük bir adli para cezası. Yargıtay bozar. Dava geri döner. Yeni bilirkişi, yeni keşif, yeni duruşmalar.
Bu süreç iki, üç, bazen dört yıl daha alır. Toplam süre sekiz yılı geçer. Zamanaşımı işler. Düşme kararı. Fabrika çalışmaya devam ediyor.
Yargıtay’ın bozma kararları ilk bakışta sistemin işlediğinin kanıtı gibi görünüyor. Hata var, Yargıtay yakalıyor, düzeltiyor. Değil.
Yargıtay hukuk denetimi yapıyor — esas yargılamayı değil. Bozma kararı, davayı çözmüyor; geri gönderiyor. Ve her gönderme, zamanaşımı saatini tıklamaya devam ediyor. Sistem hataları yakalamak için değil, hataları tespit edip aşağıya iade etmek için çalışıyor. Bu iade döngüsünün kendisi, cezasızlığın en büyük üreticilerinden biri.
44 kararın tamamına bakıldığında bu döngünün ne kadar sistematik olduğu görünüyor. Bozma gerekçeleri şaşırtıcı ölçüde tekrar ediyor: keşif yapılmamış, bilirkişi yetersiz, raporlar çelişkili, 181/4 araştırılmamış. Aynı hatalar, farklı illerde, farklı hâkimler tarafından, yıllarca tekrarlanmış. Bu bir bireysel hata değil — öğrenilemeyen bir ders.
Soruşturma aşamasında: 181/4 sorusu bilirkişiye verilecek görevlendirme yazısına baştan yazılmalı. Bu atık tedavisi zor hastalığa, üreme yeteneğinin körelmesine ya da hayvan ve bitkilerin doğal özelliklerinin değişmesine neden olabilecek nitelikte mi? — bu soru raporun merkezine yerleştirilmeli. Zamanaşımını sekiz yıldan on beş yıla taşıyan tek fark bu sorunun sorulup sorulmadığı.
Yerel mahkeme aşamasında: Hüküm kurulmadan önce 181/4 araştırmasının tamamlandığından emin olunmalı. Bilirkişi 181/4 kapsamındaki nitelik sorularını — tedavisi zor hastalık, üreme yeteneğinin körelmesi, biyolojik değişim — yanıtlamamışsa ek rapor istenmeli. ‘Basit kirlilik’ varsayımıyla 181/1 veya 181/3 üzerinden hüküm kurmak, sekiz yıllık kapanı açmak demek
Temyiz aşamasında: Bozma kararı geldiğinde yeniden yargılama sürecinde zamanaşımı hesabı yapılmalı. Kalan süre sekiz yılın altına düşmüşse ve 181/4 henüz araştırılmamışsa, bu araştırma artık hem hukuki zorunluluk hem stratejik zorunluluk
Katılan kurum vekilleri için: Zamanaşımı tehlikesi görüldüğünde Yargıtay’a temyiz dilekçesinde bu tehlikeye açıkça işaret edilmeli. Karar 12’nin ön inceleme notunu yaratan da tam olarak bu: katılan kurum vekilinin uyarısı.
Ama katılan kurum vekilinin rolü temyiz aşamasıyla sınırlı değil — ve sınırlı kalmamalı. Yargılama boyunca aktif ve teknik talepte bulunmak, vekâletin bir gereği. ‘Sanık cezalandırılsın’ talebiyle oturup beklemek yetmiyor. Her celsede şu sorular sorulmalı: 181/4 kapsamındaki nitelik araştırması — tedavisi zor hastalık, üreme yeteneğinin körelmesi, biyolojik değişim — bilirkişi görevlendirme yazısına yazıldı mı? Meteoroloji verisi istendi mi? Keşif tarihi belirlendi mi? Mühür numaraları tutanakla eşleşiyor mu?
Katılan kurum vekili, davanın teknik pusulasıdır. Savcılık iş yüküyle boğulmuş, hâkim teknik derinlikten yoksun, bilirkişi denetlenemiyorsa — bu boşluğu dolduracak tek aktör katılan vekilidir. Usulü zorlamak, dilekçeye yazmak, itiraz etmek, zamanaşımını hesaplamak — bunlar tercih değil, görevin kendisi.
12 Mart 2005. İstanbul Boğazı’nda fırtına var. Kartal-Zeytinburnu seferini yapan DDD 1 adlı RO-RO gemisi batıyor. Güvertesinde yedi adet LPG tankeri var. Bazıları kayalıklara çarpıyor, içlerindeki gaz atmosfere karışıyor. Geminin kendi yakıtı ve yağı denize yayılıyor. Sahil yolu kapanıyor, deniz trafiği duruyor. Kirleten kim? Gemiyi işleten şirket mi? Gemi sahibi mi? Kaptan mı? Yoksa batığı görmezden gelen, yıllarca çıkarmayan, kirliliğin büyümesine seyirci kalan malik mi?
Bu soru, çevre hukukunun en tartışmalı meselelerinden birini açıyor: sorumluluk zinciri. Ve Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin bu davada verdiği kararın karşı oy yazısı, o zincirin nasıl kurulması gerektiğini çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.
Mahkeme şunu tespit etti: gemiyi işleten kiracı şirket, kirleten sıfatıyla sorumlu. Gemi maliki olan dernek ise sorumlu değil — çünkü gemiyi bizzat işletmiyordu. Çoğunluk bu kararı onadı. Ama bir üye karşı oy yazdı. Ve o karşı oy, Çevre Kanunu’nun 2. maddesindeki “kirleten” tanımını bütün genişliğiyle açıyor.
Kanun kimin kirleten olduğunu şöyle tanımlıyor: “Faaliyetleri sırasında veya sonrasında doğrudan veya dolaylı olarak çevre kirliliğine neden olan gerçek ve tüzel kişiler.” Dikkat edin: “sırasında veya sonrasında.” Faaliyet bittikten sonra da sorumluluk devam ediyor.
Karşı oy yazısı tam buraya basıyor: malik batığı çıkarmamıştır. Batık denizde durmaya devam etmektedir. Yakıt sızmaya devam etmektedir. Kirlilik büyümektedir. Malik bu kirliliği durdurmak için hiçbir girişimde bulunmamıştır. Dolayısıyla malik, faaliyetin sona ermesinden sonra kirliliğin artmasına sebebiyet vermiş — yani kirleten sıfatını kazanmıştır. Bir hata değil bu. Bir tercih.
Batığı çıkarmamak, pasif bir eylem gibi görünebilir. Ama kirliliğin sürdüğü her gün, o pasiflik aktif bir zarara dönüşüyor. Çevre Kanunu’nun kusursuz sorumluluk ilkesi tam da bunu söylüyor: kirletenlerin kusur şartı aranmaksızın sorumlu olduğunu.
DDD 1 davası, sorumluluğu dağıtmanın bir boyutunu gösteriyor: malikin arkasına saklanmak. Ama çevre suçlarında çok daha yaygın olan başka bir strateji var — şirket hiyerarşisini kalkan olarak kullanmak. Yargıtay’ın 44 kararından defalarca çıkan bir tablo bu. Fabrikada kirlilik tespit ediliyor. Savcılık sanık olarak kimi gösteriyor? İdari işler müdürünü. Sorumlu müdürü. Bazen sadece atığı döken şoförü.
Yönetim kurulu başkanı? Genel müdür? Üretim müdürü? Yargılama kapsamı dışında.
Yargıtay bu tabloya defalarca itiraz etmiş. Şirket faaliyetleri sonucu oluşan kirlilik davalarında sorumluluk zincirinin nasıl kurulacağını adım adım tarif etmiş: ticaret sicil kaydı ve ana sözleşme getirtilecek, yönetim yapısı incelenecek, çevresel kararları kimin aldığı tespit edilecek, talimat zinciri tanık beyanları ve iç yazışmalarla ortaya konacak.
Paradoks tam burada: ceza hukukunun en temel güvencelerinden biri — şahsi sorumluluk — çevre suçlarında alt düzey çalışanları sanık sandalyesine oturtup asıl karar vericileri dışarıda bırakmanın aracına dönüşüyor.
Burada bir gerilimi açıkça ifade etmek gerekiyor. Çevre Kanunu’nun 28. maddesi [Çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı kusur şartı aranmaksızın sorumludurlar.] kusursuz sorumluluk öngörüyor: kirletenler, kusur şartı aranmaksızın sorumlu. Bu hukuk düzleminde — tazminat davalarında, idari yaptırımlarda — güçlü bir araç. Ama ceza hukukunda kusursuz sorumluluk yok. TCK kastı ya da taksiri arıyor.
Bu iki düzlem birbiriyle çelişmiyor — ama dikkatli yönetilmesi gerekiyor. DDD 1 davasında kiraya veren malik, hukuk mahkemesinde Çevre Kanunu’nun 28. maddesi üzerinden sorumlu tutulabilir. Ama aynı malik, ceza davasında kastının ya da taksirinin ayrıca kanıtlanması gerekiyor. Çevre davalarında en büyük stratejik hata, bu iki düzlemi birbirine karıştırmak — ya da birini diğerinin yerine kullanmaya çalışmak.
Tüzel kişi davalarında: Ticaret sicil kaydı ve şirket ana sözleşmesi baştan istenmeli. Sanık listesi idari işler müdürüyle sınırlı kalmamalı. Çevresel kararları kimin aldığı soruşturma kapsamında netleştirilmeli.
Talimat zinciri: Şirket içi iş bölümü, yazışmalar ve tanık beyanlarıyla ortaya konmalı. “Ben bilmiyordum” savunması, bilmemesinin bir ihmal sonucu olup olmadığı araştırılmadan geçiştirilemez.
Malik ve işleten ayrımı: Gemiyi ya da tesisi bizzat işletmeyen malik, Çevre Kanunu’nun kirleten tanımı kapsamında değerlendirilebilir — özellikle batığı çıkarmamak, kaçağı durdurmamak gibi pasif eylemler söz konusu olduğunda.
Sözleşme savunması: “Tüm sorumluluk yükleniciye aittir” maddesi ceza hukukunda geçersiz. Teknik ve fiili tespit her zaman sözleşme hükmünün önünde.
Asıl sorumlular dışarıdaysa: Bu kişiler hakkında suç duyurusunda bulunulmalı ve davalar hukuki irtibat nedeniyle birleştirilmeli. Alt düzey çalışanın beraati ya da mahkûmiyeti, asıl failin sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor.
Bu yazı boyunca anlattıklarımız — savcılıkta donma, mühür uyuşmazlığı, çelişkili raporlar, 181/4’ün sorulmadan geçilmesi, zamanaşımı kapanı, hiyerarşide kaybolan failler — bunların hiçbiri yeni değil. Yargıtay 4. Ceza Dairesi bu hataları on yılı aşkın süredir bozma kararlarında yazıyor. Aynı gerekçeler, farklı dosyalarda, farklı illerde, farklı yıllarda tekrarlanıyor. Sistem hataları görüyor, işaret ediyor — ama hatalar düzelmiyor, sürekli tekrarlanıyor. Neden?
Çünkü tespit etmek yetmiyor. Bir Yargıtay kararı ne kadar isabetli olursa olsun, o kararın yarattığı bilgi bir sonraki davaya kendiliğinden taşınmıyor. Akademik makaleler okunmuyor, raporlar rafa kalkıyor, iyi niyetli çabalar kurumsal belleğe dönüşmüyor. Eksik olan şey şu: sistematik, sürekli ve kamuya açık bir izleme mekanizması.
İzlenmesi gereken temel değişkenler şunlar:
Dava seyri: Suç tarihi ile dava açılış tarihi arasındaki süre. İlk hükme kadar geçen süre. Yargıtay bozmasından yeniden hükme kadar geçen süre. Ve en kritik veri: zamanaşımı nedeniyle düşen dava sayısı ve oranı.
Vasıflandırma tercihleri: Kaç dava 181/1 üzerinden, kaç dava 181/3 ya da 181/4 üzerinden yürütüldü? 181/4 araştırması yapılan davaların oranı nedir? Bu araştırmanın yapıldığı davalarda zamanaşımı düşme oranı nasıl değişiyor?
Bilirkişi kalitesi: Raporların yönetmelik ekleriyle ilişkilendirilip ilişkilendirilmediği. Akademisyen bilirkişi heyeti kurulan dava oranı. Raporlar arasında çelişki tespit edilen dava sayısı.
Sonuç dağılımı: Beraat, mahkûmiyet, düşme oranları. Mahkûmiyet kararlarında uygulanan ceza türleri. Para cezası miktarlarının dağılımı.
Sektörel dağılım: Hangi sektörler en çok çevre suçu davası üretiyor? Bu dağılım, savunuculuk stratejilerini de şekillendiriyor.
Devlet bu izlemeyi yapmıyor — ya da kamuya açık biçimde yapmıyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı idari yaptırım verilerini tutuyor ama ceza davası verilerini sistematik biçimde izlemiyor. Adalet Bakanlığı’nın istatistikleri suç kategorileri bazında dağılım sunuyor ama dava kalitesini, vasıflandırma tercihlerini ya da zamanaşımı düşmelerini ölçmüyor. O hâlde bu görevi kim üstlenecek?
Çevre örgütleri ve STK’lar: Savunuculuk motivasyonu en yüksek aktörler bunlar. Güçlü yanları: kamuoyu baskısı yaratmak, medyayla köprü kurmak, yerel vakaları ulusal gündemle ilişkilendirmek.
Hukuk fakülteleri ve araştırma merkezleri: Metodolojik kapasite burada. Yargıtay kararlarının sistematik kodlanması, istatistiksel analiz, karşılaştırmalı hukuk perspektifi — bunlar akademik altyapı gerektiriyor.
Baroların çevre komisyonları: Hem hukuki kapasiteleri var hem de pratisyen ağları. Ama baro komisyonları çoğu zaman münferit vakaları takip ediyor, sistematik veri üretemiyorlar.
Gazeteciler ve araştırmacı medya: Kamuya açık anlatı üretmek için en etkili aktörler. Ama hukuki teknik derinlik sınırlı olabiliyor — bu nedenle hukuk-medya iş birliği zorunlu.
En güçlü model: STK koordinasyonunda, akademik metodoloji desteğiyle, baro ağlarına yaslanan ve medyayla düzenli iletişim kuran bir izleme platformu. Tek kurumun üstlenemeyeceği bir iş; ama birkaç kurumun iş bölümüyle yapabileceği bir iş.
Veri kaynakları: Yargıtay kararları herkese açık — ama sistematik tarama gerektiriyor. UYAP üzerinden erişilebilen yerel mahkeme kararları, bilirkişi atama kayıtları, keşif tutanakları ek veri kaynakları olabilir. Bunların birleştirilmesi bütünlüklü bir tablo ortaya koyuyor.
Kodlama çerçevesi: Her dava en az şu değişkenler üzerinden kodlanmalı: suç türü, sektör, alıcı ortam, uygulanan fıkra, bilirkişi heyet bileşimi, yönetmelik ilişkisi kurulup kurulmadığı, 181/3-4 araştırması yapılıp yapılmadığı, karar türü, ceza miktarı, zamanaşımı durumu.
Yayım periyodu: Yıllık rapor asgari. Ama kritik Yargıtay kararları çıktıkça hızlı analiz notu da üretilmeli — akademik makalenin beklenmesi gerekmez.
Kamuya açıklık: Veriler kamuya açık tutulmalı. Hem şeffaflık için hem de diğer araştırmacıların üzerine inşa edebilmesi için.
Interpol’ün bir tespiti var, sık alıntılanır ama gerçek ağırlığı nadiren hissedilir: çevre suçları, uyuşturucu kaçakçılığı ve sahte malların ardından dünyanın en kazançlı üçüncü suç kategorisi. İnsan kaçakçılığının da önünde. Dünyanın en kazançlı üçüncü suç ekonomisi. Ve Türkiye’de bu suçların büyük bölümü, sekiz yıllık zamanaşımı dolmadan önce dosya kapanmasıyla, birkaç bin liralık adli para cezasıyla ya da “suçun unsurları oluşmamıştır” kararıyla sonuçlanıyor. Bu bir tesadüf değil. Bir statü meselesi.
İtalya, bu statü meselesini 2015’te tartışmaya kapattı. 21 yıl boyunca ülkenin en büyük çevre örgütü Legambiente, çevre suçlarının idari para cezasıyla geçiştirildiği sisteme karşı mücadele etti. 2015’te yürürlüğe giren 68/2015 sayılı Kanun bu dönemi kapattı: çevrenin kasten kirletilmesi artık iki ila altı yıl hapis, çevre felaketi ise beş ila on beş yıl hapis cezasını gerektiriyor.
Reformun yarattığı etki beklenmedik bir boyut da taşıyor: İtalya sıkılaştırınca, “ekomafya” denen organize çevre suç örgütleri yeni pazarlar aradı. Türkiye bu pazarların başında geliyor. Başka bir deyişle, biz hem kendi sistemimizin cezasızlığını sürdürüyoruz hem de komşumuzun ertelediği sorunun deposu haline geliyoruz.
Ekomafya bir metafor değil. Atık Transfer Formu sahteciliği, rüşvet zinciri, şirket hiyerarşisinde kaybolan failler — bunların hepsini bu yazıda gördük. İtalya’da literatüre giren bu kavram, Türkiye’de henüz hukuki bir karşılık bile bulmadı.
30 Ocak 2025. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Cannavacciuolo ve Diğerleri – İtalya davasında tarihi bir karar verdi. Napoli’nin kenar mahallelerinde yıllarca yanan yasadışı atık ateşleri, gecenin karanlığında gökyüzüne yükselen zehirli dumanlar — AİHM bu tabloyu “rahatsızlık” olarak değil, doğrudan yaşam hakkının ihlali olarak nitelendirdi.
Üç temel tespit var bu kararda. Birincisi: çevresel kirlilik artık AİHS’in 2. maddesi kapsamında, yaşam hakkını tehdit eden bir unsur. İkincisi: devletlere çevresel tehditlere karşı proaktif önlem alma yükümlülüğü getiriliyor. Üçüncüsü: çevresel verilere erişim ve halkın bilgilendirilmesi hakkı, temel bir insan hakkı olarak tescilleniyor.
Türkiye bu kararı dışarıdan izlemiyor. AİHS’e tam taraf bir ülke. Ve kendi mahkemelerinde çevre suçlarını eriten her dava, Strasbourg’daki potansiyel sorumluluğunu büyütüyor. Üstelik AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nden çekilmiş olan Rusya hakkında bile — 2022’de verilen Kotov kararında — çevre kirliliğinden kaynaklı ihlal kararı verdi. Sözleşme’den çıkmış bir ülkeye bile bu standart uygulanıyorsa, Türkiye’nin içinde bulunduğu konumu anlamak için başka bir argümana gerek yok.
Cannavacciuolo kararının çevresel verilere erişim vurgusunun ayrıca altını çizmek gerekiyor. Türkiye’de termik santral emisyon verilerinin “ticari sır” perdesi arkasında gizlenmesi ile İtalya’da yetkililerin halkı çevresel riskler konusunda karanlıkta bırakması arasındaki paralellik, bu yazının kapsamını aşıyor — ama görmezden gelinecek bir paralellik de değil.
Bu yazı boyunca bilirkişi sorununu defalarca gördük. Çelişkili raporlar, mühür uyuşmazlıkları, akademisyen bulmakta yaşanan güçlükler, yıllarca uzayan süreçler.
Türkiye’de yargı bu sorunu fark etmiş görünüyor — en azından kağıt üzerinde. 2025 yılı Cumhurbaşkanlığı Programı’nda “yargıda yapay zeka destekli karar destek sistemleri güçlendirilecek” ifadesi yer alıyor. Ama somutlaşan bir adım henüz yok. Bu boşluğu doldurmak için önerilen Durugör modeli — UYAP’taki milyonlarca davayı, bilirkişi raporunu ve teknik veriyi işleyerek çelişkileri berraklaştıracak yapay zeka destekli dijital bilirkişilik sistemi — tam da bu noktaya dokunuyor.
Bir ÇED bilirkişisinin 100 bin liraya yaklaştığı bir sistemde bu dönüşüm zorunlu. Çevre davaları açısından somut potansiyeli şu: yönetmelik eşik değerleriyle otomatik karşılaştırma, mühür numarası takibi, numune zinciri doğrulaması — bunların tamamı insan hatasına kapalı, denetlenebilir bir altyapıyla yapılabilir. Teknoloji tek başına sistemi düzeltemez. Ama bilirkişi krizinin mekanik boyutunu ortadan kaldırabilir — ve bu bile büyük bir kazanım.
Bu yazı boyunca anlattıklarımızın ortak bir paydası var: “Ceza Kanununun amacı; kişi hak ve özgürlüklerini, kamu düzen ve güvenliğini, hukuk devletini, kamu sağlığını ve çevreyi, toplum barışını korumak, suç işlenmesini önlemektir” denilerek ne kadar önemli/temel bir amaç/hedef olduğu ortaya konulan çevre suçlarının, Türkiye’nin hukuk sistemi pratiğinde hala “önemli suç” statüsüne kavuşamamış olması.
Uyuşturucu davalarında ihtisas mahkemesi kurulması planlanıyor. Fikri mülkiyet davalarında kuruldu. Rekabet hukukunda kuruldu. Çevre suçlarında — Interpol’e göre dünyanın en kazançlı üçüncü suç ekonomisi olan alanda — hâlâ genel ceza mahkemelerinde yargılama yapılıyor. Bu nedenle çevre suçlarında teknik eğitim almamış savcılar, listeden rastgele seçilmiş bilirkişiler ve zamanaşımının nasıl işlediğini yanlış hesaplayan mahkemeler var. Kasıtlı bir tercih olmayabilir. Ama sonucu kasıtlı bir tercihin sonucundan farksız.
İtalya bu dönüşümü 21 yılda yaptı. AİHM çevresel kirliliği yaşam hakkı ihlali olarak tanımladı. Interpol çevre suçlarını dünyanın en kazançlı suç ekonomilerinden biri olarak sınıflandırdı. Türkiye 2026’da COP31’e ev sahipliği yapacak. Bütün bu gerçekler masada duruyor. Tek eksik olan şey, bu gerçeklerin Türk ceza yargılamasının gündelik pratiğine taşınması. Soruşturma masasından keşif gününe, bilirkişi heyetinden mahkeme salonuna — bu yazıda anlattığımız her aşamada, her kontrol listesi maddesinde, yapılabilecek bir şey var.
Ez cümle, çevre suçları “önemsenmek” zorunda. Çünkü kirletilen dere, sekiz yılı dolduğunda akmayı bırakmıyor. Zehirlenen toprak, dosya kapandığında temizlenmiyor. Zamanaşımı sadece kâğıt üzerinde işliyor — sahada değil.
© 2023 Üstad Dergi, All Rights Reserved
© 2023 Üstad Dergi, All Rights Reserved